Udar mózgu zabija lub trwale niepełnosprawia co trzeciego pacjenta — a decydujące znaczenie ma to, co dzieje się w pierwszych minutach. Objawy udaru potrafią być mylące: ból głowy znika, osłabienie wydaje się chwilowe, mowa wraca do normy. Tymczasem w mózgu trwa destrukcja tkanki nerwowej w tempie około 1,9 miliona neuronów na minutę. Im szybciej zostanie postawione podejrzenie i wezwana pomoc, tym więcej komórek mózgowych przeżyje.

Skrót F.A.S.T. to narzędzie, które pozwala ocenić podstawowe objawy w mniej niż minutę — bez żadnego sprzętu medycznego i bez wykształcenia medycznego.

Czym jest udar mózgu i dlaczego czas jest najważniejszy

Udar mózgu to nagłe zaburzenie przepływu krwi w mózgu, które prowadzi do martwicy tkanki nerwowej. Wyróżnia się dwa główne typy: udar niedokrwienny (około 85% przypadków), spowodowany zamknięciem tętnicy przez zakrzep lub zator, oraz udar krwotoczny — wywołany pęknięciem naczynia krwionośnego i krwotokiem do mózgu lub przestrzeni podpajęczynówkowej. Objawy obu typów mogą być trudne do odróżnienia bez badań obrazowych, dlatego algorytm postępowania w fazie przedszpitalnej jest dla obu identyczny: działaj szybko, dzwoń po pomoc.

Leczenie trombolityczne, czyli farmakologiczne „rozpuszczenie” zakrzepu, można zastosować wyłącznie w ciągu pierwszych 4,5 godziny od wystąpienia objawów. Mechaniczne usunięcie skrzepu metodą trombektomii daje efekty do 24 godzin od zachorowania, ale okno terapeutyczne skraca się z każdą godziną. W praktyce oznacza to, że osoba, która trafia na izbę przyjęć po 90 minutach, ma istotnie większe szanse na powrót do sprawności niż ta, która zwlekała z wezwaniem pomocy do rana.

Szczególnie niebezpieczne są przemijające ataki niedokrwienne (TIA), czyli epizody, w których objawy ustępują samoistnie przed upływem 24 godzin. Wielu pacjentów traktuje TIA jako „fałszywy alarm” i nie szuka pomocy. Tymczasem ryzyko pełnego udaru mózgu w ciągu 48 godzin po TIA sięga kilku do kilkunastu procent — każdy taki epizod wymaga pilnej diagnostyki neurologicznej tego samego dnia.

Algorytm F.A.S.T. — cztery kroki oceny objawów udaru

Skrót F.A.S.T. pochodzi od angielskich słów Face, Arms, Speech, Time i oddaje zarówno kolejność badania, jak i filozofię postępowania. To narzędzie, które funkcjonuje w systemach ratownictwa medycznego wielu krajów właśnie dlatego, że daje się zastosować w dowolnym miejscu i przez dowolną osobę.

F jak Face — asymetria twarzy

Poproś osobę, u której podejrzewasz udar, o szeroki uśmiech lub pokazanie zębów. Obserwuj, czy obie połowy twarzy poruszają się symetrycznie. Przy udarze mózgu dochodzi do niedowładu lub porażenia mięśni twarzy po jednej stronie ciała — kącik ust opada, policzek zwisa, powieka może być otwarta szerzej niż po drugiej stronie. Asymetria uśmiechu, która pojawiła się nagle i wcześniej nie była widoczna, to silny sygnał ostrzegawczy.

Ważna uwaga: stare, przewlekłe asymetrie twarzy po przebytych urazach czy operacjach nie są objawem udaru. Liczy się nagłe pojawienie się objawu — to kryterium „nagłości” powtarza się we wszystkich definicjach objawów udarowych.

A jak Arms — opadanie kończyn górnych

Poproś osobę o wyciągnięcie obu rąk przed siebie, na wysokość ramion, z zamkniętymi oczami. Obserwuj przez 10-15 sekund. Przy udarze mózgu ręka po stronie porażonej zaczyna opadać mimo prób utrzymania jej w górze. Pacjent często nie jest świadomy tego opadania — czucie po stronie niedowładnej bywa zaburzone. Opadanie jednej kończyny to znak wyraźny i łatwy do oceny nawet dla osoby bez przeszkolenia medycznego.

Test ramion można rozszerzyć na nogi w przypadku osoby leżącej: prosimy o uniesienie każdej nogi osobno pod kątem 30 stopni. Opadnięcie jednej nogi w ciągu kilku sekund potwierdza niedowład połowiczy.

Mowa, połykanie i inne nagłe objawy udaru mózgu

S jak Speech — zaburzenia mowy

Zapytaj osobę, jak ma na imię, gdzie się znajduje lub poproś o powtórzenie prostego zdania: „Słońce świeci za oknem”. Objawy udarowe w obrębie mowy mogą przyjmować różne formy:

• Afazja ruchowa — chory rozumie, co się do niego mówi, ale nie potrafi odpowiedzieć lub mówi z ogromnym wysiłkiem, szuka słów
• Afazja czuciowa — mowa jest płynna, ale pozbawiona sensu, pacjent nie rozumie pytań
• Dyzartria — rozumienie i dobór słów są prawidłowe, ale artykulacja jest niewyraźna, jakby ktoś mówił „z watą w ustach”
• Afazja całkowita — brak możliwości zarówno mówienia, jak i rozumienia mowy

Istotne jest odróżnienie zaburzeń mowy od stanu upojenia alkoholowego lub silnego pobudzenia emocjonalnego — anamneza (informacja od otoczenia) o tym, że objawy pojawiły się nagle, a wcześniej mowa była prawidłowa, jest tutaj rozstrzygająca.

T jak Time — natychmiastowe działanie

Jeśli choć jeden z trzech powyższych objawów jest obecny, dzwoń na numer alarmowy 112 lub 999 natychmiast. Nie czekaj, aż objawy się nasilą. Nie wożąc chorego samochodem do szpitala — karetka dysponuje sprzętem, który pozwala rozpocząć diagnostykę i ustabilizować pacjenta już w drodze, a szpital jest uprzedzony o przyjeździe i przygotowany na przyjęcie.

Zapamiętaj lub zanotuj godzinę, o której objawy po raz pierwszy były widoczne — lub godzinę, o której chory był ostatnio widziany w stanie sprawności. Ta informacja jest niezbędna do podjęcia decyzji o leczeniu trombolitycznym.

Hemicid i inne leki w kontekście udaru — co wiedzieć

Hemicid to preparat zawierający kwas acetylosalicylowy (ASA), stosowany jako lek przeciwbólowy i przeciwzapalny. Pojawia się w kontekście udaru, bo ASA jest jednym z leków stosowanych w profilaktyce wtórnej udaru niedokrwiennego — czyli u osób, które już przeszły udar lub TIA, w celu zmniejszenia ryzyka kolejnego epizodu. Podawanie ASA jest jednak decyzją lekarską, uzależnioną od rodzaju udaru i indywidualnego stanu pacjenta.

Stosowanie hemicidu ani żadnego innego leku zawierającego ASA jako samodzielna „pierwsza pomoc” przy podejrzeniu udaru jest nieuzasadnione i potencjalnie niebezpieczne. Powód jest prosty: bez badania obrazowego nie wiadomo, czy mamy do czynienia z udarem niedokrwiennym, czy krwotocznym. ASA w udarze krwotocznym może nasilić krwawienie i pogorszyć rokowanie. Wyłącznie badanie CT lub MRI mózgu rozstrzyga ten dylemat — dlatego transport do szpitala jest jedyną właściwą odpowiedzią na podejrzenie udaru.

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe przyjmowane przez chorego przed udarem należy zgłosić ratownikom medycznym lub lekarzowi w szpitalu — te informacje wpływają na dobór leczenia. Jeśli to możliwe, zabierz ze sobą listę leków lub opakowania.

Pierwsza pomoc przy podejrzeniu udaru — co robić, a czego unikać

Oceniłeś objawy metodą F.A.S.T. i widzisz nieprawidłowości. Zadzwoniłeś pod numer alarmowy. Co robisz do czasu przyjazdu karetki?

Osoba przytomna powinna znajdować się w pozycji półleżącej z uniesionym tułowiem pod kątem około 30 stopni — zmniejsza to ciśnienie śródczaszkowe i ułatwia oddychanie. Nie podawaj nic do jedzenia ani picia: przy udarze połykanie jest często zaburzone, a ryzyko zachłyśnięcia jest wysokie. Nie pozostawiaj chorego samego — obserwuj oddech, przytomność i ewentualne drgawki.

Jeśli chory traci przytomność, ale oddycha, ułóż go w pozycji bocznej ustalonej (pozycja bezpieczna), która zapobiega zachłyśnięciu wydzielinami. Jeśli oddech ustaje — przystąp do resuscytacji krążeniowo-oddechowej (30 uciśnięć klatki piersiowej naprzemiennie z 2 oddechami ratowniczymi) i kontynuuj do przyjazdu ratowników.

Czego zdecydowanie unikać:

• Podawania leków obniżających ciśnienie krwi „na własną rękę” — podwyższone ciśnienie we wczesnej fazie udaru jest często mechanizmem kompensacyjnym
• Kładzenia gorących okładów lub zimnych kompresów na głowę bez wskazań lekarskich
• Przekonywania chorego, że „to pewnie nic poważnego” i odkładania decyzji o wezwaniu pomocy
• Wożenia chorego prywatnym samochodem, gdy dostępna jest karetka

Szybkość działania w udarze mózgu ma swoją angielską nazwę: „time is brain”. Każda minuta opóźnienia to realna utrata funkcji neurologicznych, które mogą nie wrócić nigdy.

Czynniki ryzyka, których znajomość ratuje życie

Rozpoznanie objawów udaru jest trudniejsze, gdy nie spodziewamy się, że dana osoba może go doznać. Świadomość czynników ryzyka pozwala zachować czujność we właściwych sytuacjach. Najsilniejsze udokumentowane czynniki ryzyka udaru to:

• Migotanie przedsionków — zaburzenie rytmu serca znacząco zwiększające ryzyko zatorowości mózgowej; wiele osób nie wie o swojej arytmii
• Nadciśnienie tętnicze — najczęstszy modyfikowalny czynnik ryzyka; niekontrolowane nadciśnienie przez lata uszkadza naczynia mózgowe
• Cukrzyca i insulinooporność — przyspieszają miażdżycę tętnic i uszkadzają małe naczynia krwionośne
• Przebyty TIA lub udar — osoby z taką historią są w grupie szczególnie wysokiego ryzyka
• Otyłość, palenie tytoniu, przewlekły stres i siedzący tryb życia — kumulują ryzyko naczyniowe

Udar mózgu przytrafia się najczęściej osobom po 65. roku życia, ale dotyka też osoby młodsze — w tym osoby w trzeciej i czwartej dekadzie życia, zwłaszcza przy współistnieniu czynników ryzyka. Znajomość algorytmu F.A.S.T. i reagowanie na każde nagłe, niespodziewane pojawienie się objawów neurologicznych — niezależnie od wieku chorego — to umiejętność, która może uratować czyjeś życie lub sprawność na wiele kolejnych lat.

Zespół serwis22